ინტერვიუ ტომას ოსტერმეიერთან: „ყველა თაობა თავის შექსპირს წერს”

სიტყვები

ინტერვიუ ტომას ოსტერმეიერთან: „ყველა თაობა თავის შექსპირს წერს

ინტერვიუ ტომას ოსტერმეიერთან: „ყველა თაობა თავის შექსპირს წერს”

თარგმანი: ანიტა შტრაუსი

 

ტომას ოსტერმეიერი, Schaubühne-ს თეატრის გერმანელი მენეჯერი, შექსპირის ადაპტაციებითაა ცნობილი. სტატიაში ნაჩვენებია ამ ცნობილი თანამედროვე ხელოვანის შეხედულებები შექსპირის შესახებ.

 

Schaubuhne-ს თეატრში რეპერტუართან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები პოლიტიკურ ფაქტებსა და საზოგადოებაში არსებულ ტრენდებზე დაყრდნობით მიიღება. რადგან ეს რუმინეთში ასეთი იშვიათი რამ არის, შეგიძლიათ ახსნათ, თუ რატომ ირჩევთ რეპერტუარის შედგენის ამ გზას?

ჩემთვის სხვა გზის წარმოდგენა შეუძლებელია. პირველ რიგში იმიტომ, რომ მე ვარ ადამიანი, რომელსაც ძალიან აინტერესებს, თუ რა მოვლენები მიმდინარეობს სხვადასხვა პოლიტიკურ ასპექტში თუ საზოგადოებაში, და ადამიანებს ვხედავ, როგორც სოციალურად დეტერმინირებულ არსებებს. შენი საზოგადოებრივი პოზიცია ყველაფერს ამბობს – შენსავე ქმედებებზე. მაინტერესებს, თუ რატომ აკეთებენ ამას ადამიანები, ან ვცდილობ ვიპოვო მათი ქცევის მიზეზები მათ გარშემო არსებულ საზოგადოებაში. რა თქმა უნდა, არსებობს გარკვეული სურვილიც ამ ყველაფრის მიღმა. სურვილი, რომ გავიგო: ადამიანები რომ სხვაგვარ ვითარებაში იყვნენ, მათი ქცევაც უკეთესობისკენ შეიცვლებოდა?

და თქვენი აზრით, თეატრს ამ ვითარების შეცვლა, ან ადამიანების ქმედებებზე გავლენის მოხდენა შეუძლია?

არა, ასე არ მგონია, ამ ყველაფერს მსოფლიოს შესაცვლელად არ ვიყენებ და თეატრს ეკლესიის მსგავს ადგილად არ აღვიქვამ, სადაც ხალხი საკუთარი თავის შესაცვლელად მიდის. ჩემი პერსპექტივა ნამდვილად ძალიან ინდივიდუალური, არტისტული ხედვაა, თუ როგორ უნდა იმუშავო თეატრში, რაც იმას ნიშნავს, რომ შენს თავს, როგორც ხელოვანს, ვერ მოატყუებ. იმ საკითხებთან უნდა იმუშავო, რაც შენთვის მართლა ძალიან მნიშვნელოვანია. სინამდვილეში, ვცდილობ, რეპერტუარზე, როგორც თეატრში ხალხის მოსაზიდ საშუალებაზე არ ვიფიქრო, – ეს არ არის მთავარი მიზანი, როცა სპექტაკლების სათაურებს ვირჩევ. სასაცილოა, რომ შექსპირი ძალიან მაინტერესებს, ის კი, აუდიტორიისთვის უცნობი ავტორი არ გახლავთ. შეიძლება, რუმინეთში სხვანაირადაა, მაგრამ გერმანიაში შექსპირით ბევრ ხალხს ვერ მოიზიდავ, რადგან ადამიანების უმეტესობა ფიქრობს, რომ ვერაფერს გაიგებს; რომ მისი პიესები გრძელი და მოსაწყენია.

მაგრამ ცნობილია, რომ თქვენ კარგად ახერხებთ კლასიკური ტექსტების ახლებურად გადაწერასა და ერთმანეთთან შეთავსებას, იმ დრამატურგებთან ერთად, რომლებთანაც მუშაობთ.

დიახ. გერმანულ გაზეთში ერთი კარგი სტატიაც კი არის, რომელიც გერმანულ სცენებზე „ჰამლეტის“ ათ სხვადასხვანაირ წარმოდგენას აღწერს. და დასკვნა კი ის იყო, რომ ახალგაზრდები უსმენენ ტექსტს და არ მიჰყვებიან რეჟისორის ხედვას პიესის შესახებ; განსაკუთრებით მაშინ, თუ  ვერსიის ესთეტიკური ნაწილი არ უკავშირდება ტექსტის შინაარსს.

კიდევ ერთი რამ, რაც გერმანულ თეატრში სრულიად განსხვავებულია, არის დრამატურგის როლი. თქვენ ყოველთვის მუშაობთ დრამატურგთან ერთად, ჩვეულებრივ, მარიუს მეიენბურგთან, – შეგიძლიათ, ახსნათ, თქვენთვის, როგორც რეჟისორისთვის, რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?

როცა სცენაზე შექსპირის ნამუშევარს ვდგამ, ჩემთვის შეუძლებელია წარმოდგენა, რომ ახალი თარგმანი და ადაპტაცია არ გავაკეთო. და ამისთვის უამრავი მიზეზი არსებობს: პირველი ისტორიულია. შექსპირის პიესებიდან ბევრი, თავისი (შექსპირის) დროის, ან კიდევ უფრო ადრინდელი ტექსტების ახლებურად გადაწერილი ვერსიაა. სწორედ მათ მიეკუთვნება „ჰამლეტიც“ და „ოტელოც“, – რომელზეც, სხვათაშორის, ამჟამად, საბერძნეთში ვმუშაობ. ეს ორი შექსპირმა შემდეგ პიესად გადააკეთა. ამიტომ, ვფიქრობ, რომ შექსპირთან უფრო ახლოს მიხვალ, თუ იმუშავებ მის პიესებზე, ახლებური გზით გააკეთებ. ეს თეატრის დიდი ხნის ტრადიციაა – ასე ბრეხტიც მოქცეულა… მეორე მიზეზი ახლიდან სათარგმნად, – რაც ჩვენ შექსპირი გვგონია, არის ის, რა შთაბეჭდილებაც დაგვრჩა მისი ნამუშევრების პირველი თარგმანის წაკითხვის შემდეგ. გერმანიაში, ხანდახან, თეატრში გარკვეული ხალხიც კი ამბობს: „მოდი, ორიგინალთან მიმართებაში შევამოწმებ“. და ამაში პირველ თარგმანს გულისხმობენ. რა თქმა უნდა, ეს არა ნამდვილი ორიგინალი, არამედ მხოლოდ მთარგმნელის ვერსიაა და ჩვენ არ ვიცით, რამდენად არის ტექსტი შეცვლილი.

ყველაზე მნიშვნელოვანი კი ის არის, რომ ყველა თაობა თავის შექსპირს წერს, რადგან როცა ვთარგმნით, ჩვენ სხვა ეპოქის ტექსტთან ვურთიერთობთ, თითოეული „Zeitgeist“ (ეპოქის სული) კი, ამას თავისებურად აკეთებს. ანუ, მე მწერალი მჭირდება. და მარიუსით ძალიან კმაყოფილი ვარ, რადგან ის მწერალი უფროა, ვიდრე მთარგმნელი ან დრამატურგი; და არ აინტერესებს პიესების სულელური, მოდერნიზებული ვერსიების კეთება, ქუჩის სლენგების გამოყენებით. არა, ის ცდილობს, რომ დარჩეს რაც შეიძლება მართალი იმ ტექსტთან მიმართებაში, რომელსაც თარგმნის და ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რატომაც შექსპირის თარგმნისას რითმებს არ ვიყენებთ, – გერმანულ ენაში უფრო მეტი ხმოვანია და თუ რითმის შექმნას ეცდები, ტექსტში აზრი იკარგება. და ამის მიუხედავადაც, გერმანული თარგმანების უმეტესობა, რითმებითაა დაწერილი, თუმცა მე არ მაღელვებს, სხვები რას აკეთებენ.  ჩემი ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გატაცება ტექსტში ღრმად ჩასვლაა. მაგალითად, „ჰამლეტზე“ ისევ ვმუშაობ, – შოუზე და მის სცენებზე. MHAT-ში, მოსკოვში, ახლახანს გავმართე სემინარი „ჰამლეტთან“ დაკავშირებით და ყოველ ჯერზე, როცა მასზე ვმუშაობ, კვლავ ახლებურად ვუყურებ.

„ჰამლეტზე“ მუშაობისას, ბოლოს რა აღმოაჩინეთ? რაღაც ისეთი, რაც აქამდე არ გესმოდათ.

ძალიან მნიშვნელოვანი კითხვაა. შეიძლება ეს დეტალია, მაგრამ ღირებული დეტალი. სცენაში, სადაც პოლონიუსი ოფელიას ელაპარაკება, ხოლო მეფე და დედოფალი მათ უსმენენ, ჰამლეტმა თუ იცის, რომ ისინი იქ არიან? რომ ოფელიამ მეფეს და დედოფლის შესახებ იცის? ამ კითხვების პასუხებს დიდი გავლენის მოხდენა შეუძლიათ ჩემს მიზანსცენაზე. ჩემი ჰამლეტი შეიძლება განსხვავებული გამოვიდეს, თუ ეს პასუხები მეცოდინება. და ასე შემდეგ… ამაზე საუბარი საათობით შეიძლება.