თამარ ცაგარელი – „ოიდიპოსი და იოკასტე“, თუ იოკასტე და ოიდიპოსი?!

სიტყვები

თამარ ცაგარელი – „ოიდიპოსი და იოკასტე“, თუ იოკასტე და ოიდიპოსი?!

თამარ ცაგარელი – „ოიდიპოსი და იოკასტე“, თუ იოკასტე და ოიდიპოსი?!

 

ფილოსოფოსი გიორგი მაისურაძე ჟურნალ „ინდიგოში“ (2019 წლის 6 დეკემბერი) აქვეყნებს წერილს სახელწოდებით: „შეყვარებულის ხუთი კანონი“.  პირველი კანონი: შეყვარებულობა წინ უსწრებს შეყვარებულს. მეორე კანონი: შეყვარებული წინ უსწრებს შეყვარებულობას. მესამე კანონი: არ არსებობს არ შემდგარი სიყვარული. მეოთხე კანონი: შეყვარებულობაში მოგებული ისაა, ვინც უფრო ძლიერად განიცდის. მეხუთე კანონი: შეყვარებულობის მდგომარეობის ხანგრძლიობა არაა დამოკიდებული შეყვარებულებზე. ამ ეტაპზე, ამ წერილის განხილვას არ ვაპირებ, მის კანონთაგან, რამდენიმე, მსურს პარალელში განვიხილო. თუმცა, ვისაც არ წაგიკითხავთ, გირჩევთ წაიკითხოთ… შეყვარებულიც რომ არ იყოთ, შეყვარებულად გაგხდით. ამ წერილის პარალელურად, იგივე ფილოსოფოსი აქვეყნებს პიესას „ოიდიპოსი და იოკასტე“. დღეს, უკვე დრამატურგიც, გიორგი მაისურაძე, XXI საუკუნეში, ინტერესდება უძლეველი ხვედრის კარნახით მამის მკვლელი და დედას ცოლად მომყვანი ოიდიპოსის ისტორიით და თანამედროვე ადამიანს მისეულ, ინტერპრეტირებულ ვერსიას სთავაზობს. ვერსიას, რომელიც, ყველასათვის კარგად ნაცნობი ტრაგიკული ამბის ხაზის პარალელურად, ორი ადამიანის გრძნობათა ბუნების „გაშიშვლებას“, მათ ინტიმურ ხაზს გვიჩვენებს. როდესაც ოიდიპოსის გაუცნობიერებელ, შინაგან დაპირისპირებას ან მის ქმედებებს ვაანალიზებთ, აუცილებლად მიგვაჩნია დავიხმაროთ ფროიდის ფსიქოანალიზის თეორია. ფროიდი სოფოკლეს ტრაგედიას არ განიხილავს ლიტერატურული ან ესთეტიკური თვალსაზრისით. მისთვის ეს დრამა უფრო გამამყარებელი არგუმენტია ფსიქოანალიზისთვის. როგორც თავად აღნიშნავს – ფსიქოანალიზი ის სფეროა, რომელიც ნებისმიერი გონებრივი სამუშაოსთვის დამხმარედ გამოდგება. მისი შეხედულებით შემოქმედება – ეს იქნება მითი თუ დრამატურგია, არის ადამიანის არაცნობიერის, „განდევნილის“ გამოვლინება. ხელოვნების სხვადასხვა დარგში კი, ხდება მათი სუბლიმირება ანუ გაკეთილშობილება – ამ გზით თავად ხელოვანი და აღმქმელიც განიწმინდება, გათავისუფლდება დათრგუნული სურვილებისგან. ფაქტია, რომ მისი, დრამის ამგვარი გააზრება უახლოვდება არისტოტელეს კათარზისის თეორიას.

უხსოვარი დროიდან ადამიანი ცდილობს თავისი ფესვების და წარმოშობის, სიცოცხლის მიერ ქაოსის დამარცხების საიდუმლოთა წვდომას. ამ შემთხვევაში, უკვე დრამატურგი გიორგი მაისურაძე გვთავაზობს არა იდუმალი ბედისწერის ძალაუფლების, სასტიკი და დაუნდობელი ცხოვრების ჩვენებას, არამედ, მოწყენილი სამყაროსგან გაქცევის, თუნდაც ილუზიურ ან ანტიილუზიურ სამყაროში, თეატრში, თავის შეფარებას და სწორედ იქ, ცხოვრების თამაშისგან დაღლილ პერსონებს აძებნინებს იმას, რასაც დაბადებამდე ეძებდნენ, და დაბადებამდე არსებულ მისეულ სიყვარულს „ეთამაშებოდნენ.“ „სიმპტომები, რომლებისგანაც შეყვარებულობის განცდა წარმოიქმნება,  შემადგენელი ნაწილებია იმ ფსიქიკური სხეულის, რომლის ანალოგიითაც შეყვარებულობა შეყვარებულად კონვერტირდება. შეყვარებული ამ არამატერიალური სხეულის ავატარია, რომელიც ვერასდროს ვერ იქნება მასთან იდენტური. შეყვარებული ყოველთვის ჰგავს ამ შინაგან, არამატერიალურ და მხოლოდ სიმპტომებისგან შემდგარ სხეულს, მაგრამ არასდროს ის არ არის.  სხეული, რომელიც მხოლოდ სიმპტომებად არსებობს და შეყვარებულის ავატარით ხილვადდება, ყველა შეყვარებულის პირველსახეცაა და ერთადერთი verum corpus, რომელიც შეყვარებულობას წინ უსწრებს. შეყვარებულობა ამ უხილავი სხეულის ერუპციებია, როდესაც გააქტიურებული სიმპტომები გარეთ გადმოიფრქვევა და შესაბამის ავატარს ეძებს.“ („შეყვარებულობის ხუთი კანონი“) სწორედ ამგვარი, „არამატერიალური სხეულის“ ავატარად გვევლინებიან გიორგი მაისურაძის ოიდიპოსი და იოკასტე, ჩემთვის, როგორც მაყურებლისთვის, ჯერ იოკასტე და შემდეგ ოიდიპოსი, რადგანაც, ვფიქრობ, რომ ამ შემთხვევაში იოკასტეს ხაზი უფრო მნიშვნელოვანია. მოწყენილობისგან თეატრში მისულმა, იქ კიდევ უფრო მოიწყინა, თუმცა, ოცნება, ცნობიერად თუ ქვეცნობიერად, აუსრულდა. მისი ნატვრა, საკუთარ ვაჟს, მოეკლა მისთვის მტანჯველად ქცეული მეუღლე და შემდგომ, როგორც მამაკაცს, რადგანაც მის იქით, ქალი სხვას ვერ აღიქვამდა საპირისპირო სქესად, ჩაჰკონოდა და როგორც ვაჟის ჩვილობისას, ცხვირზე ცხვირი მიედო. სწორედ, ეს უდიდესი გრძნობა, უდიდესი ცოდვით აღსრულდა და ვნებამ მოიცვა. სიზმარი აუხდა ოიდიპოსაც,  ბავშვობის ოცნებათა აღსრულება (ზ.ფროიდი,”სიზმრების ინტერპრეტაცია”) ცხადად ექცა. „სიყვარული უკვე შემდგარია, როცა შეყვარებულობის ზემოქმედება იწყება. შეყვარებულობა დროს ანელებს და შეყვარებულ ადამიანს, დროის ჩვეული დინებიდან ამოვარდნით, მარადიული აწმყოს განცდა ეუფლება. დრო იწელება და არ მთავრდება. ჩვეული ნორმები და განრიგები ძალას კარგავს. მუდმივად მზარდი აღმაფრენის ფონზე, პათოსი ხდება ფიქრებისა და ქმედებების განმსაზღვრელი. შეყვარებულობა ამოვარდნაა ცხოვრებისეული მექანიკიდან, როდესაც ცხოვრება კანონზომიერი მდინარების ფორმას კარგავს და სტიქიური ენერგიების პირისპირ რჩება. თუ ცხოვრებისეული მექანიკა სასიცოცხლო ძალების სტაბილურობისა და ბალანსისკენაა მიმართული, მისგან ამოვარდნა სიცოცხლის ისეთ გამძაფრებულ შეგრძნებას იწვევს, როგორიც ცხოვრების მექანიკაში ადამიანური შესაძლებლობების ფარგლებს მიღმაა…“ („შეყვარებულობის ხუთი კანონი“).  

ოდესმე, ოიდიპოსის მითისა თუ დრამის მკითხველი, დაფიქრებულა კი, თუ როგორი გრძნობათა ბუნება არსებობდა ცოლ-ქმარს (დედა-შვილს) შორის? რა ხდებოდა კედლებს მიღმა, მაშინ, როცა თებეში ჭირი მძვინვარებდა. დრამატურგის წარმოსახვითა და ფანტაზიით, შესაძლებელია ერთ-ერთ ვერსიად მივიჩნიოთ მის მიერ მოწოდებული პასუხი კითხვაზე: რა ურთიერთობა და რა გრძნობა „მძვინვარებდა“ პირისპირ დარჩენილ ქალსა და მამაკაცს შორის. ესაა ამბავი, რომელიც ცნობილი ტრაგედიის პარალელურად ოიდიპოსისა და იოკასტეს, თუ პირიქით, გრძნობას, ვნებას აშიშვლებს, „საკუთარ ცხოვრებას“ ათამაშებინებს. ამიტომაც, ათქმევინებს დრამატურგი იოკასტეს ამბის დასასრულს:

„ჩვენი ცხოვრება მომხდარია, სანამ გავჩნდებით. ჩვენ ვიბადებით, როგორც თეატრის მსახიობები, საკუთარი ცხოვრება რომ გავითამაშოთ“. 

ცხოვრება, ხომ თამაშია და, რა თქმა უნდა ყველა ის გრძნობა მანამდე არსებობდა, რომელიც შემდგომში ამ თამაშს თან სდევს, თუნდაც, პარალელში…. მოვიხმობ წერილიდან – „შეყვარებულობის ხუთი კანონი“ – სიყვარულის პირველ კანონს, რომელიც, სწორედაც რომ გამიჯნურებამდე გაჩენილი გრძნობას ეხება:“შეყვარებულობა იწყება შეყვარებულის გაცნობამდე“. ბედისწერაც ხომ,  ზუსტადაც, ადამიანის დაბადებამდე დაწერილი დრამაა, სამომავლო სპექტაკლისთვის. დაბადებასა და სიკვდილს შორის გარკევული ეტაპების გავლით მუდამ და ისევ ლაპარაკია სიცოცხლის, ჩვენი სიცოცხლის დიდ თეატრზე, სადაც, პერსონა (Persona –  პერსონა ლათინურად ნიშნავს ნიღაბს რომელსაც ატარებს მსახიობი), სწორედაც რომ თოჯინაა. თოჯინა, რომელსაც უხილავი მეთოჯინე/ოპერატორი ათამაშებს, განსხვავებით რეჟისორ ელენე მაცხონაშვილის სპექტაკლისა „ოიდიპოსი და იოკასტე“ (დრამატურგი გიორგი მაისურაძე), სადაც, ხილულად, თეჯირის გარეთ მყოფი ოპერატორების მეშვეობით ცოცხლდებიან თოჯინები. ეს ყოველივე ისეა გათამაშებული, რომ მაყურებელმა გონების თვალით აღიქვას, იფიქროს იმაზე და ამოხსნას ის ტენდენციები, რომლებიც ობიექტურად გამომდინარეობს მთელი ამბიდან. თეატრალურ სამყაროში, დღეს, თოჯინების გათამაშების ეს ფორმა უკვე მიღებული, დანერგილი და კარგად აპრობირებულია, რაც მთავარია, პოპულარული, გავკადნიერდები და ვიტყვი, რომ მოდურიც, გააჩნია, ვინ როგორი ესთეტიკითა და ხერხით გამოიყენებს. რეჟისორ ელენე მაცხონაშვილის მიერ მოწოდებული ამგვარი ფორმა, არც მისთვისაა უცხო და ახალი. მან მანამდეც შემოგვთავაზა თოჯინური წარმოდგენა „ფიროსმანი“, რომელმაც „დაიპყრო“ მაყურებელი მისი სილამაზით. დღეს (2020 წლის 14 თებერვალი) კი, ილიაუნის თეატრში, ჩვენ ვიხილეთ პრემიერა, რომელიც, დახვეწილად შექმნილი თოჯინებითა (მხატვარი ვახო ქორიძე) თუ ლაკონური, მკაფიო ფორმებით, უნაკლო პროპორციულად აგებული დეკორაციით, მსოფლიო ლიტერატურაში, ერთ-ერთი ყველაზე ტრაგიკული ამბის ქართველი ფილოსოფოსის ინტერპრეტაციას აცოცხლებენ. სტრავინსკისა თუ აპექს ტვინის კომპოზიციების ფონზე თამაშდება ოიდიპოსისა და იოკასტეს ეროტიკული სცენები, მათი გულწრფელი ვნება თუ სიზმრისა და ოცნების აღიარებითი სცენები. ეს მათი სამყაროა. სამყარო, სადაც, იოკასტემ შვა ოიდიპოსი და სადაც, მათ იქორწინეს. ეს ის სამყაროა, რომელიც, ფილოსოფოსმა გიორგი მაისურაძემ წარმოგვისახა და რეჟისორმა, ელენე მაცხონაშვილმა გააცოცხლა თეთრი, მარლისებური ნაჭრით შემოსაზღვრული, რომელიც საქორწილო გრძელი ფატის ატრიბუტიკის მნიშვნელობასაც იძენს. დიახ, იოკასტეს ქორწილის სიმბოლოა,  მის საოცნებო მამაკაცთან (მის შვილთან) – ოიდიპოსთან ქორწილისა, რომლითაც, წარმოდგენის დასასრულს თან მიათრევს უკვე თვალებდათხრილ ოიდოპოს. ნიშნად იმისა, რომ ის მისია, მხოლოდ მისი. იოკასტესა და ოიდიპოსის თოჯინების მოქმედება რამპასთან ვითარდება, ერთგვარად შექმნილ არქიტრავზე თუ ფიცარნაგზე, სადაც კლასიკური არქიტექტურული ორდერის სვეტებია და რომლის ერთი ბოლო კიბის საფეხურებით მთავრდება, იმ კიბისა, რომლის უკანასკნელ საფეხურზე, თეთრ სვეტში ქოროს თოჯინის თავებია (აქ უკვე ოპერატორების უხილავად)  თავმოყრილი, რომელთაც პროტოგონისტის, მისან ტირესიასი და კრეონის როლიც კი დაეკისრათ, ერთგვარად, ძველი ბერძნული დრამატურგიული თუ თეატრალური სანახაობის ერთ-ერთი მთავარი მახასიათებლის – გუნდის შთაბეჭდილებასაც  კი ტოვებს.   გუნდისა, რომლის გამოძახილს ისევ და ისევ ფროიდისეული პოსტულატისკენ მივყავარ: „ჩვენში უნდა იყოს ხმა რომელიც აღიარებს ხვედრის,ბედის შემზღუდველ და მაიძულებელ ძალას“. ამიტომაც, ვერც ოიდიპოსი და ვერც იოკასტე ვერ ბედავენ ამ საფეხურების ავლას და მათთან მიახლოებას. ეს, ერთგვარი, სამსჯავროა, საიდანაც ოიდიპოსი სიმართლეს იგებს, მწარე სიმართლეს…. სიმართლე, რომელიც, ყოველთვის ტკივილის მომტანია მოკვდავთათვის, ამიტომაც, არიდებენ თვალს იოკასტე და ოიდიპოსი სარკეს, რომელიც სპექტაკლში, არა მხოლოდ მათთვის, არამედ მაყურებლისთვისაც იქცევა „სულის“ სარკედ. შევდივართ დარბაზში და მაყურებელი საკუთარ ორეულს სარკეში უცქერის. ესაა სარკე, რომელშიც „უჩინარი“  საცნაური ხდება.

 

 

 

 

 

 

(Visited 3 times, 1 visits today)

 

No Comments

Add your comment

ზედა პანელზე გადასვლა