რა არის ”ღვთისმოსაობის მოძრაობა?” – ინტერვიუ საბა მაჰმუდთან

სიტყვები

რა არის ”ღვთისმოსაობის მოძრაობა?” – ინტერვიუ საბა მაჰმუდთან

რა არის ”ღვთისმოსაობის მოძრაობა?” – ინტერვიუ საბა მაჰმუდთან

თარგმნა: ლილე ლოლიაშვილი

 

საბა მაჰმუდი, ანთროპოლოგიის პროფესორი, ავტორი წიგნისა – ”ღვთისმოსაობის პოლიტიკა”


 

რა არის ”ღვთისმოსაობის მოძრაობა?”

ქალები და გოგონები  მთელს შუა აღმოსავლეთში და ბევრ სხვა ადგილას – მალაიზიაში, ინდონეზიაში, პაკისტანში, ბანგლადეშში ფორმალურ დონეზე სწავლობენ ისლამს. ისინი იმახსოვრებენ ყურანს, იმეორებენ მას თაჯვიდთან ერთად —წესები, რომლის მიხედვითაც ყურანის დამახსოვრება ხდება. სწავლობენ ჰადითს — წინასწარმეტყველის  სიტყვისა და ქმედებების  ჩანაწერი. თუ ადრე ძირითადად ეს სახლში ხდებოდა, ახლა ბევრ ადგილას ისინი ამას მეჩეთში აკეთებენ. ასევე ითვისებენ სხვადასხვა პრაქტიკულ საკითხებს, მაგალითად ისეთს როგორიცაა, რას ნიშნავს ახალგაზრდა ქალისთვის იცხოვროს თანამედროვე საზოგადოებაში, რწმენის შენარჩუნებასთან ერთად  არ მიატოვოს განათლება, იყოს დასაქმებული და სოციალურად აქტიური.

 

რამ გამოიწვია თქვენი ინტერესი ამ მოძრაობისადმი?

მე მესმოდა ქალებისგან, რომ გაზრდილია იმ აქტივობების, რიცხი, რომლებიც სახლებში ან მეჩეთებში ხდება. შესაბამისად, გადავწყვიტე ისლამური პრესისთვის შემეხედა, თუმცა ამის შესახებ იქ ვერაფერი ვიპოვე. რატომ არ დაინტერესდა არავინ ამ მოძრაობით, მაშინ როდესაც ის უკვე საკმაოდ პოპულარული იყო? ჩემი ძირითადი შეკითხვა ასე ჟღერდა: რა სახის პრაქტიკებთან გვაქვს საქმე, რომელთაც  სოციალური და პოლიტიკური ცხოვრების გარდაქმნის პოტენციალი აქვს?

 

როგორ დაიწყო ეს მოძრაობა და რა ასაკის ქალები მონაწილეობენ მასში?

ჩემი გამოცდილებით,  მონაწილეთა ასაკი 14, 15 წლიდან იწყება და მოიცავს იმ ქალებსაც, რომლებიც ორმოცდაათი წლისანი არიან. თუმცა მოძრაობაში ჩართული ქალების ძირითადი ნაწილი ოცი, ოცდაათი წლის არის.

 

შეგიძლიათ თუ არა იმის თქმა, რომ მოძრაობა ერთგვაროვანია?  არის თუ არა მაგალითად, ეგვიპტიდან სირიამდე ან მაროკოდან სირიამდე ამ მოძრაობის მიზნები და ეთიკა მსგავსი? მიყვებიან თუ არა ქალები ერთნაირი ისლამის პრაქტიკას?

იმაზე დაყრდნობით, რაც ვნახე და რაც წავიკითე შემიძლია ვთქვა, რომ უამრავი მსგავსებაა. თუმცა არ ვიცი ეს არის ერთნაირი ისლამი, თუ ერთნაირი პრობლემა, რომელსაც ისინი ისლამთან მიმართებით სვამენ.

 

რატომ არის მნიშვნელოვანი, დიდი ცვლილება სწავლების სახლიდან მეჩეთში გადანაცვლება?

მეჩეთი ის ადგილია, სადაც ძირითადად მამაკაცი დომინირებს. 1950-იან წლებში, ეგვიპტეში ცნობილი ფიგურა  ზეინაბ ალ-ღაზალი, იწყებს მეჩეთში სწავლებას, რის შემდგომაც მას დაიქირავებენ და  უკვე ოფიციალურად ხდება  ალ-აზჰარის სკოლაში პედაგოგი. თუმცა მისი პრაქტიკის  შეწყვეტის შემდეგ, ამ ახალი მოძრაობის ჩამოყალიბებამდე, აღნიშნული აღარ მეორდება. როდესაც  მეჩეთში ხუთასი ქალი, კვირაში ორჯერ ესწრება სწავლებას,  ეს უდავოდ  ტრანსფორმაციულია.  ისინი იყენებენ ტექსტს, თუმცა  ამ უკანასკნელს  განსხვავებულად კითხულობენ.

 

ფიქრობთ თუ არა რომ ქალების გაზრდილი ცოდნა ისლამისა, მათ აძლიერებს და აძლევს შესაძლებლობას ეჭვი შეიტანონ სხვადასხვა კულტურულ კოდებში?

დიახ, ნამდვილად. ჩემს წიგნში შეხვდებით მაგალითს ქალისა, რომელიც ჰუდას მახსენებს და რომელიც ლოცვისას სხვა ქალებს უძღვება. იმამი ამბობს, რომ ის ამას არ უნდა აკეთებდეს. თუმცა მან იმამზე უკეთ იცის რომელი სკოლა რის საფუძველზე, რის უფლებას აძლევს ქალს. მან ასევე ისიც იცის, რომ აქვს უფლება ირწმუნოს  იმ სკოლისა, რომელსაც თავად აირჩევს. მეჩეთში ქალების წინამძღვრობით ლოცვა ერთგვარ პრაქტიკად იქცა. ზოგი ამბობს, რომ ქალები იმამს უპირისპირდებიან, თუმცა ისინი უბრალოდ აგრძელებენ იმის კეთებას, რისი კეთების უფლებაც სჯერათ რომ აქვთ.

 

არის თუ არა მოძრაობა კოორდინირებული? არის თუ არა ის პოლიტიკური?

ვერ წარმომიდგენია, რომ ეს მოძრაობა იყოს კოორდინირებული. თუ ეს ასეა, მაშინ სახელმწიფო მასში უმალ ჩაერეოდა და იარსებებდა მედიუმი, რომლის საშუალებითაც მისი ორგანიზება მოხდებოდა. ვფიქრობ, რომ  ამ ქალებს ისინი,  საკუთარი დღის წესრიგისთვის საკმარისად საჭიროდ ან საკმარისად საინტერესოდ არ აღიქვამენ. თუმცა იმის თქმა, რომ ეს მოძრაობა არ არის პოლიტიკური გულისხმობს იმას, რომ ჩვენ ვერ ვიაზრებთ  რა არის პოლიტიკის სოციალური საფუძვლები. პოლიტიკა არ გულისხმობს მხოლოდ სახელმწიფოებრივ ვალდებულებებს, ან სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზებაში მონაწილეობას,  ის სოციალურის შიგნიდან გარდაქმნაცაა.

 

დასავლეთში ბევრს აინტერესებს რას იღებენ ახალგაზრდა ქალები  რელიგიისადმი თავმიძღვნით? ძირითადი შეკითხვა, რომელიც დასავლეთში ჩნდება ისაა, თუ რისი მომტანია ახალგაზრდა ქალისთვის რელიგიისადმი თავმიძღვნა? რატომ აკეთებენ ისინი ამას?

მე აღმოვაჩინე, რომ ეს იყო ერთგვარი ჯანყი დედების და ბებიების თაობის მიმართ. ისინი მათთან შედარებით თავს აღმატებულად მიიჩნევენ. ეს ის თაობაა, რომელიც 60-იან 70-იან წლებში გაიზარდა, მათთვის მისაბაძი მაგალითი იყო ნასარი, ასადი, ნაციონალისტურ სოციალისტური მოდელი, რომელიც დასავლური ჩაცმის სტილს და ბევრ სხვა დეტალს მოიცავდა.  აბდელ ნასერი, ეგვიპტის პრეზიდენტი 1956-1970-იან წლებში და ჰაფეზ ასადი, სირიის პრეზიდენტი 1971-2000-იან წლებში, ორივე აფუძნებს სეკულარული სახელმწიფოს მოდელს.  ეს არის თაობის ცვლილება.

ვფიქრობ,   შეგვიძლია დავინახოთ  საზრისი ღვთისმოსაობასა და ღმერთთან სიახლოვის ძლიერ სურვილში.  ჩნდება ღრმა განცდა, რომ ”ჩემს ცხოვრებას ამის გამო აქვს მნიშვნელობა.” ჩვენ სერიოზულად უნდა აღვიქვათ ღმერთის ღრმა სიყვარულის კონცეფცია, მიუხედავად იმისა ადამიანი ცხოვრობს თუ არა მაგალითად მონასტერში.  დასავლეთში რთულია წარმოიდგინო  როგორ უნდა ცხოვრობდეს  ქალი ღრმა რწმენით თანამედროვე სეკულარულ სივრცეში. აქვე იმის აღნიშვნაც ღირს, რომ ისინი სხვადასხვა პრაქტიკულ რჩევებს გასცემენ რთული სოციალური პრობლემების გადასაჭრელად. მაგალითად, როგორ უნდა მოიქცე თუ საზოგადოებრივ ტრანსპორტში ვინმე  სექსუალურად შეგავიწროვებს, როგორ უნდა გაუმკლავდე მსგავს სიტუაციას, როგორც ადამიანმა, რომელსაც რწმენა აქვს.  ქალები ხშირად განიხილავენ რას ნიშნავს გქონდეს სექსუალური სურვილი. როგორ ვაკონტროლებ ჩემს სურვილებს? რა სახის ურთიერთობები შეიძლება მქონდეს ჩემს საქმროსთან? ისეთი კითხვები, როგორიცაა როგრ მოვიქცე, თუ აღმოვაჩინე, რომ ჩემს შვილს ქორწინების გარეთ აქვს ურთიერთობა? ცხადია, სახელმწიფოს არ დავავალებ მის განსჯას, მაშინ როგორ ვიქცევი, რას ვაკეთებ? ქალებს შეუძლიათ მსგავსი შეკითხვები საერთოდ არ დასვან ან შეიხს დაუსვან. მაგრამ ახლა, ისინი ამ შეკითხვებს სხვა ქალებთან ერთად განიხილავენ და ეს უკვე სხვა სახის დისკუსიაა, უფრო გულწრფელი დისკუსია.

 

რატომ არის  ჰიჯაბი ასეთი აქტუალური საკითხი?  რატომ არის ის ასეთი მნიშვნელოვანი ამ ქალებისთვის და რატომ ეწინააღმდეგება მის ტარებას დასავლეთი ან ამ საზოგადოებების სეკულარული ნაწილი?

კოლონიური მემკვიდრეობა არის მიზეზი იმისა, თუ რატომ იქცა  ჰიჯაბი   დასავლეთისა და ისლამის დაპირისპირების სიმბოლოდ.

კოლონიური რეჟიმი პირბადეს განიხილავს ისლამური კულტურის არასრულფასოვნების სიმბოლოდ,  რაც მათი მჯელობით, კავშირშია იმასთან თუ როგორ ექცევა ეს კულტურა  ქალს. სხვა სიტყვებით,  ისლამური კულტურა ქალს აღიქვამს დაქვემდებარებულად და ამ მიდგომის ყველაზე ხილვად სიმბოლოდ აღიქმება პირბადე,  რასაც ჩვენ ძალიან ხშირად ვხვდებით კოლონიურ ლიტერატურაში.  ბევრ ადგილას მაგალითად ალჟირში, ჩვენ შესაძლოა წავაწყდეთ  პირბადის საჯაროდ მოხსნის  რიტუალს,  რომელიც განიხილება როგორც  ქალის პატრიარქალური ისლამის კლანჭებისგან განთავისუფლების ნიშნად.   მაგალითად, რეზა შაჰი ძალაუფლებაში მოსვლისთანავე კრძალავს პირბადეს.  იგივე ხდება თურქეთში,  ეგვიპტეში , პირველი ფემინისტი ქალი ჰუდა შარავი მარშირებს და საჯაროდ იხდის პირბადეს თან აცხადებს, რომ ეს მისი თავისუფლებაა.  გარკვეული დროის  შემდგომ, მუსლიმი ქალები ირწმუნებიან, რომ ჰიჯაბი  არის არა  სიმბოლო ჩვენი ჩაგვრისა, არამედ სიმბოლო ჩვენი   თავისუფლებისა. ბევრია ისეთი მუსლიმი ქალი, რომელიც ამბობს -ესაა ჩვენი იდენტობა, ეს არის ისლამი. ბევრი ქალია, რომელთაც ამასთან დაკავშირებით პოზიცია არ გააჩნია, თუმცა ცხადად ფიქრობენ, რომ ეს არის ღმერთის მოწოდება და ეს არის ჩემი გზა ღვთისმოსაობისკენ.  დასავლეთისთვის რთულია ამ პოზიციის გაგება. ეს ასევე წარმოადგენს განსხვავებული სახის სექსუალობას, რომელიც მკვეთრად განირჩევა ლიბერალური საზოგადოების  წევრების ურთიერთობისგან საკუთარ სექსუალობასთან. ეს იმას არ გულისხმობს, რომ ისლამი მალავს სექსუალობას და ევროპა ინდიფერენტულია, არამედ  ეს გულისხმობს იმას რომ მათ სექსუალობა განსხვავებულად ესმით. წლების განმავლობაში  საკმაოდ ბევრი ლიტერატურა დაგროვდა, რომელშიც პირბადე ისლამის ჩამორჩენილობის სიმბოლოდაა აღქმული და რომელშიც მისი მოცილების აქტი ცივილიზაციის გაჩენასთან ასოცირდება. წინააღმდეგობა ამ პოზიციისადმი კი ასეთია: ”სწორედ ეს არის ჩვენი ცივილურობის განმსაზღვრელი.”

 

შეგიძლიათ თუ არა მოკლედ აგვიხსნათ, რატომ იყენებთ ორთოდოქსულ ისლამს ნაცვლად კონსერვატული ისლამისა?

ჩვენთვის კონსერვატიული გულისხმობს კონკრეტული სახის პოლიტიკას. მორალური უმრავლესობა კარგი მაგალითია. თუ მისი ნაწილი ხარ იგულისხმება, რომ იქნები აბორტის წინააღმდეგი, რესპუბლიკური პარტიის წევრი, მთელს  კონსერვატიულ აპარატში ჩართული.  მეორეს მხრივ ჩვენ გვაქვს ლიბერალური ისლამი, რომელიც ითვლება, რომ  შეთავსებადია ლიბერალურ პოლიტიკასთან, მაგრამ ისლამურ სამყაროში ეს ასე არ მუშაობს. მხოლოდ იმიტომ არა, რომ ეს ისლამია, არამედ იმიტომაც რომ ხალხი, რომელიც  ამ მოძრაობის ნაწილია შესაძლოა, რაღაც საკითხებში რადიკალურნი იყვნენ. მაგალითად  სირიაში, ეგვიპტეში, თურქეთში, ტუნისში, გვესმის  ხმა, ცვლილების ხმა , რომელიც ქვეყნის დემოკრატიულად განვითარებისკენაა მიმართული. ის არ ითარგმნება არადემოკრატიულობაში.ლიბერალები კონსერვატორების წინააღმდეგ – ამ სახის დაყოფა, სადაც ლიბერალიზმი დემოკრატიას გულისხმობს, ხოლო რელიგიური კონსერვატიზმი კი  არადემოკრატიულობას თანამედროვეობაში ვეღარ ფუნქციონირებს. ლიბერალები თვლიან, რომ ამ  ხალხს უბრალოდ  სხვა ირანი უნდა, თუმცა მე არ ვფიქრობ, რომ ეს სწორი მიდგომაა.

 

რა სახის წინააღმდეგობებს წააწყდით კვლევისას, იმის გამორკვევისას, თუ რას აკეთებენ ქალები ეგვიპტეში, მეჩეთებში?

მათთან იმ წინასწარი დაშვებით მივედი, რომ ისინი უბრალოდ კონსერვატორები არიან, რომელთაც წარმოდგენა არ აქვთ რას აკეთებენ.  ზუსტად საპირისპირო რამ გამოიკვეთა, მათ ზუსტად იციან რისთვის იბრძვიან. ეს  ჩემთვის გასაოცარი გამოცდილება იყო. როგორც მკვლევარი, მე  ვერ ვიქნებოდი ხილვადი. უნდა შემენარჩუნებინა გარკვეული დისტანცია; ორი წელი დამჭირდა  მათი ნდომა, რომ  დამემსახურებინა.